Đăng bởi: Nguyễn Võ Lâm | 30.08.2009

Trầu cau quan họ


Hôm qua khi dắt bé đi chơi cụ có giới thiệu cho bé bài Trầu cau quan họ, nhưng căn bệnh lẩm cẩm đã làm cụ quên mất đi tính bé phải cái gì hiện hữu mới có thể hình dung, thế là cụ phải lom khom bên bàn phím gõ lóc cóc bài này, đồng thời gửi cho bé nghe trầu cau quan họ.

Định “mượn lốt” bé thêm lần nữa nhưng lại thôi, người ta bảo “quá tam ba bận”, nhưng có lẽ nó dành cho giới trẻ, chứ già như cụ thì “nhất bận” đã đuối sức lắm rồi. Thế nên lần này bài viết sẽ dành riêng cho bé, chuyện về trầu câu quan họ.

***

Miếng trầu là đầu câu chuyện, tục mời trầu vốn dĩ là một nét văn hóa truyền thống tự bao đời, trong cả ca dao và dân ca đều được nhắc rất nhiều, riêng dân ca cũng đã thấy không ít như trầu cau quan họ, mời trầu, ba quan, mời nước mời trầu…

Hôm nọ khi cùng bé tham gia chương trình dân ca với sự góp mặt của cụ Khê, bé rất hí hửng khi chuẩn bị được nghe mời trầu, bé cứ nghĩ sẽ gặp giai điệu quen thuộc, nhưng khi nghe mới ngỡ ra là một tác phẩm khác, làm bé cứ hùi hụi tiếc. Hôm ấy cụ non phải phục sát đất vì trí nhớ xuất sắc của bé, kịp nhớ những câu thơ ngâm mào đầu:

Hôm qua trăng sáng vườn mơ
Em di tát nước tình cờ gặp anh
Nhà em có quả cau xanh
Bổ ra tám miếng mời anh xơi trầu.

Bé thấy điều mâu thuẫn, đến hôm qua mới trình bày với cụ non. Chả là trong ca dao vốn có câu:

Yêu nhau cau sáu bổ ba
Ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười.

Bé mới thắc mắc: “Ơ, thế té ra trong bài dân ca mời trầu, chị ấy vốn cũng chẳng ưa gì anh này à?”. Cụ non suýt sặc, tính dùng nước bài cuối cùng: đi mà hỏi cụ… Khê (bí quá đâm cùn) nhưng may là lúc ấy cụ đã kịp… vẫy tay chào bé rồi.

Để tỏ rõ, bé lang thang lên mạng tìm kiếm thông tin, tình cờ thấy một “dị bản” khác của câu ca dao:

Yêu nhau cau bảy bổ ba
Ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười.

Theo lời giải thích, Cau sáu, cau bảy ở đây chẳng qua là cách phân loại cau, cau 7 lớn hơn cau 6. Bé không đồng ý, bé nghĩ đơn giản là một quả cau bình thường được bổ thành 6 mảnh, nhưng nếu yêu nhau sẽ bổ ra làm ba để chàng được phần nhiều hơn, và ngược lại, nếu cau bổ làm mười thì… nhạt hơn nước ốc! Vấn đề này cụ vẫn đang chống cằm chờ… tài liệu chứ không dám cắt nghĩa thiếu cơ sở với bé.

Trong quan họ cũng được thể hiện rất rõ nét, để bé dễ hình dung, cụ non xin dừng lại để nói một chút về dân ca quan họ. Quan họ được chia ra làm quan họ truyền thốngquan họ mới. Quan họ truyền thống gắn liền với hoạt động văn hóa Quan họ với những quy định nghiêm ngặt, khắt khe, hình thức này không có nhạc đệm và chủ yếu hát đôi giữa liền anh, liền chị vào dịp hội làng ở xứ Kinh Bắc. Quan họ mới thì bớt khắt khe hơn rất nhiều, được biểu diễn trên sân khấu và ở mọi nơi, thời điểm và có cả nhạc đệm… , các tác phẩm ta vẫn hằng nghe thuộc vào nhóm quan họ mới.

Trong quan họ mới cũng thật lắm điều để nói, cụ chỉ đề cập với bé việc cải biên các ca khúc, vì trầu cau quan họ thuộc nhóm ấy, nhờ vậy mà những bài dân ca được thổi thêm luồng sức sống và sự lôi cuốn mới.

Cuối thập niên 70 đầu thập niên 80 của thế kỷ trước, cụ Đức Miêng (vốn gốc Thái Bình chuyển đến Tiên Sơn, Bắc Ninh thời kháng chiến chống Pháp) đã cải biên hàng trăm khúc dân ca, trong đó có tác phẩm trầu cau quan họ, được nhận giải thưởng lớn về sáng tác tại Hội diễn Ca múa nhạc toàn quốc năm 1985 (thực ra cụ non ngẫu nhiên thích bài này thôi chứ không phải vì những giải thưởng này nọ mà nó đạt được, mà cơ bản nữa là tác phẩm nào cụ non khen hay thì cứ phải gọi là… chuẩn không cần chỉnh!).

Tác phẩm này được cụ Đức Miêng lồng thêm phần nhạc mào đầu và đoạn cuối vào trong tác phẩm mười nhớ, bằng cách này cụ Miêng đã vẽ nên một không gian lễ hội hết sức tài tình. Mở đầu gợi lại hình ảnh mùa lễ hội năm trước với hình ảnh trao trầu, cảnh chia tay đầy lưu luyến sau ngày hội, và cảnh trao nhau những lời hò hẹn vào dịp Xuân sau.

(Liền chị)
Ngày hội năm xưa em tiễn anh tới một con đò
Em gửi miếng trầu thương nhớ để mùa sau anh nhớ lại sang
Trầu em têm mang bao tình nghĩa thắm đỏ thắm với những mùa đông
để mùa xuân tươi đẹp nắng hồng, trầu quan họ em lại chờ anh.

Sau phần đối của liền chị là phần đáp của liền anh:

(Liền anh)
Ngày hội năm nay nhớ nghĩa xưa anh lại sang tìm
Miếng trầu anh nhận năm ấy để hôm nay anh đến tìm em
Hội làng đông vui là thế mà sao em… sao em vẫn đứng một mình?

Rõ biết em đang chờ anh, anh vẫn khéo hỏi: “Sao em vẫn đứng một mình?” để rồi phần đáp tiếp theo của liền chị là bài mười nhớ, rất logic và hợp lý cho phần câu hỏi trên.

Một em nhớ đôi bạn chung tình
Hai em nhớ yểu điệu
Ba em nhớ tiếng nói
Bốn em nhớ đến đôi người đồng tâm

Lại dừng thêm lần nữa, đến đây chắc bé lại thắc mắc định ý kiến ý voi sao cụ Miêng chỉ nhắc đến phần hội mà không động đến lễ, vì lễ hội bao giờ cũng đi chung với nhau. Trong những buổi lễ hội Quan họ ở xứ Kinh Bắc thì bé biết rồi đấy, rất chặt chẽ về những quy định chung. Phần lễ là để thờ Thần, thờ Phật; phần hội là để các họ nam, nữ của các làng đến tham dự hội hát đối đáp giao duyên hay vui chơi giải trí. Cho dù trong phần lễ có phần hát, song cũng không có… chân cho người ngoài làng đâu bé ạ, quy định là thế rồi mà! Thế nên các liền anh, liền chị chỉ có thể hẹn gặp nhau trong buổi hội làng thôi.

Sau phần đối đáp trong bài dân ca mười nhớ, lần nữa gặp lại hình ảnh chia tay đầy bịn rịn

Ngày hội năm sau có nhớ nhau quan họ lại về
Đến hẹn quan họ lại lên để câu ca duyên thắm tình tang
Người về cho tôi thương nhớ là người ơi người ở đừng về
Câu quan họ ta lại chờ nhau
Tình quan họ đến hẹn lại lên

Dù những khúc đối đáp giao duyên đầy tình cảm, có những khi phát triển đến

Ước gì ta được ước a gì ta được í làm con một nhà.
Em i về (Anh ì về) …thưa với…. mẹ…cha…
(Ba quan)

thì cũng chỉ dừng lại ở câu hát, bởi nghi thức các phường kết họ khiến anh hai, chị hai suốt đời chỉ là bạn mà không thể kết thành duyên vợ chồng, điều làm cụ non tiếc nhất, nhỡ duyên đã bén rồi thì…

.

Nên ở bài dân ca quan họ này (cũng như ở nhiều tác phẩm khác) vẫn chỉ thấy hình ảnh chờ đợi, gặp nhau và tiễn biệt, hợp để rồi tan…

***

Khi gửi bé nghe xong bài này, cụ non đố:

– Đố bé bài này trầu bổ… làm mấy?

– Trầu này trầu tính trầu tình! Không chia gì cả!

Sợ cụ non không hiểu hết, bé lại cắt nghĩa thêm vài lớp nghĩa, cụ non chấp tay: “Phục bé!”

WAL

29/08/2009

Tải về
Trầu cau quan họ


Danh mục

%d bloggers like this: